Klasy ryzyka w EU AI Act: przegląd z przykładami i obowiązkami
EU AI Act (rozporządzenie (UE) 2024/1689) dzieli AI według ryzyka na cztery poziomy: zakazane praktyki (art. 5), AI wysokiego ryzyka (art. 6 z załącznikami I i III), ograniczone ryzyko z obowiązkami przejrzystości (art. 50) oraz minimalne ryzyko bez szczególnych obowiązków. Określenie „klasa ryzyka” nie występuje w rozporządzeniu, to przyjęta nazwa tych poziomów, obok kategorii ryzyka i poziomów ryzyka. Modele AI ogólnego przeznaczenia (GPAI) mają własne zasady w rozdziale V. Niezależnie od poziomu dostawców i podmioty stosujące obowiązuje art. 4: środki na rzecz kompetencji w zakresie AI.
Piramida ryzyka EU AI Act
Im wyższy poziom, tym surowsze zasady. Grafika pokazuje cztery poziomy wraz z podstawą prawną, obok odrębne zasady dla modeli GPAI, a poniżej obowiązek, który dotyczy wszystkich poziomów.
Jeden obowiązek dotyczy każdej klasy ryzyka
Środków na rzecz kompetencji w zakresie AI według art. 4 potrzebujesz niezależnie od klasyfikacji. Szkolenie AI-Konform jest takim środkiem: w 26 językach, z certyfikatem uczestnictwa dla każdej osoby i raportem audytu dla firmy.
29,75 € za osobę, netto, kraj: Polska (bez abonamentu) · Rozliczenie w PLN
Przegląd: klasy ryzyka, obowiązki i terminy
Tabela podsumowuje, co obowiązuje na którym poziomie i od kiedy. Omówienie całego rozporządzenia wraz z rolami i sankcjami znajdziesz na stronie EU AI Act w skrócie.
| Poziom | Podstawa prawna | Przykłady | Obowiązki | Od kiedy |
|---|---|---|---|---|
| Ryzyko niedopuszczalne | art. 5 | scoring społeczny, rozpoznawanie emocji w miejscu pracy, techniki manipulacyjne | zakazane, dla dostawców i podmiotów stosujących | od 2 lutego 2025 r.; dwa kolejne zakazy od 2 grudnia 2026 r. |
| Wysokie ryzyko | art. 6 z załącznikami I i III | wstępna selekcja kandydatów do pracy, ocena zdolności kredytowej, AI jako związany z bezpieczeństwem element produktu | Dostawcy: zarządzanie ryzykiem, jakość danych, dokumentacja, ocena zgodności, rejestracja. Podmioty stosujące: stosowanie zgodnie z instrukcją obsługi, nadzór ze strony człowieka, przechowywanie rejestrów zdarzeń (art. 26) | załącznik III od 2 grudnia 2027 r., załącznik I od 2 sierpnia 2028 r. |
| Ograniczone ryzyko | art. 50 | chatboty, treści deepfake, teksty AI o sprawach leżących w interesie publicznym | informacja o AI, oznaczanie treści | od 2 sierpnia 2026 r. |
| Minimalne ryzyko | brak odrębnego przepisu | filtry antyspamowe, narzędzia do tłumaczenia, szkice tekstów w biurze | brak obowiązków z art. 5, 6 lub 50; dobrowolne kodeksy postępowania (art. 95) | brak odrębnego terminu |
| Modele GPAI (odrębne zasady) | rozdział V | duże modele językowe stojące za chatbotami i asystentami tekstowymi | Dostawcy modelu: dokumentacja techniczna, polityka dotycząca prawa autorskiego, streszczenie treści użytych do trenowania; więcej przy ryzyku systemowym | od 2 sierpnia 2025 r., modele już obecne na rynku do 2 sierpnia 2027 r. |
| Wszystkie poziomy: kompetencje w zakresie AI | art. 4 | każdy system AI wykorzystywany zawodowo | środki wspierające kompetencje w zakresie AI zaangażowanych osób | od 2 lutego 2025 r., w nowym brzmieniu od 27 lipca 2026 r. |
Jeden system może jednocześnie podlegać kilku obowiązkom, na przykład jako AI wysokiego ryzyka, która zarazem rozmawia z ludźmi. Rozstrzyga cel zastosowania, a nie narzędzie: ten sam program może w biurze oznaczać minimalne ryzyko, a przy rekrutacji wysokie ryzyko.
Które praktyki AI są zakazane?
Art. 5 całkowicie zakazuje określonych praktyk. Zakaz dotyczy wprowadzania do obrotu, oddawania do użytku i wykorzystywania, a więc także firm, które z takiego systemu jedynie korzystają. Od 2 lutego 2025 r. zakazane są:
- Manipulacja: techniki podprogowe, celowe techniki manipulacyjne lub wprowadzające w błąd, które istotnie zniekształcają zachowanie ludzi i wyrządzają im poważną szkodę lub mogą ją z uzasadnionym prawdopodobieństwem wyrządzić (lit. a).
- Wykorzystywanie słabości: AI, która wykorzystuje wiek, niepełnosprawność lub szczególną sytuację społeczną lub ekonomiczną, z tym samym skutkiem (lit. b).
- Scoring społeczny: ocenianie ludzi przez określony czas na podstawie ich zachowania społecznego lub cech, jeśli prowadzi to do nieuzasadnionego lub niezwiązanego z kontekstem krzywdzącego traktowania (lit. c).
- Przewidywanie przestępstw wyłącznie na podstawie profilowania lub cech osobowości (lit. d).
- Bazy danych twarzy: tworzenie lub rozbudowa przez nieukierunkowane pozyskiwanie wizerunków twarzy z internetu lub z nagrań monitoringu (lit. e).
- Rozpoznawanie emocji w miejscu pracy i w instytucjach edukacyjnych, z wyjątkiem względów medycznych lub względów bezpieczeństwa (lit. f).
- Kategoryzacja biometryczna służąca wywnioskowaniu cech wrażliwych, takich jak poglądy polityczne, przynależność do związków zawodowych, religia czy orientacja seksualna (lit. g).
- Zdalna identyfikacja biometryczna w czasie rzeczywistym w przestrzeni publicznej do celów ścigania przestępstw, z wąskimi wyjątkami (lit. h).
Od 2 grudnia 2026 r. dochodzą dwa zakazy wprowadzone przez Digital Omnibus dla AI: AI, która bez zgody generuje intymne materiały przedstawiające osoby możliwe do zidentyfikowania lub nimi manipuluje, oraz AI, która generuje materiały przedstawiające seksualne wykorzystywanie dzieci lub nimi manipuluje (lit. ba i bb). Firmy korzystające z generatorów obrazów naruszają zakaz dopiero wtedy, gdy stosują system w tym celu (art. 5 ust. 1a lit. b). Naruszenia art. 5 podlegają najwyższemu poziomowi kar: do 35 mln € lub 7 % światowego rocznego obrotu (art. 99 ust. 3).
Kiedy system AI jest AI wysokiego ryzyka?
Zgodnie z art. 6 do poziomu wysokiego ryzyka prowadzą dwie drogi. Po pierwsze AI jako związany z bezpieczeństwem element produktu lub jako sam produkt objęty unijnym prawem produktowym z załącznika I, który podlega ocenie zgodności przez stronę trzecią, na przykład wyroby medyczne, zabawki lub dźwigi. Te obowiązki mają zastosowanie od 2 sierpnia 2028 r. Po drugie AI w jednym z ośmiu obszarów z załącznika III, od 2 grudnia 2027 r.:
- Biometria: zdalna identyfikacja, kategoryzacja według cech wrażliwych, rozpoznawanie emocji (o ile nie jest już zakazane).
- Infrastruktura krytyczna: związane z bezpieczeństwem elementy infrastruktury cyfrowej, ruchu drogowego oraz zaopatrzenia w wodę, gaz, ciepło i energię elektryczną.
- Edukacja: przyjmowanie do placówek, ocena efektów uczenia się, ocena poziomu kształcenia, nadzór podczas egzaminów.
- Zatrudnienie: ukierunkowane ogłoszenia o pracę, przegląd i ocena aplikacji, decyzje o awansie lub rozwiązaniu stosunku pracy, przydział zadań, monitorowanie wydajności.
- Podstawowe usługi: publiczne świadczenia i usługi pomocy, zdolność kredytowa osób fizycznych (z wyjątkiem wykrywania oszustw), ryzyko i cena w ubezpieczeniach na życie i zdrowotnych, zgłoszenia alarmowe i triaż.
- Ściganie przestępstw, w zakresie dozwolonym przez prawo Unii lub prawo krajowe.
- Migracja, azyl i kontrola graniczna, również tylko w dozwolonym zakresie.
- Wymiar sprawiedliwości i procesy demokratyczne: wspieranie sądów, wpływanie na wybory.
Nie każdy system z załącznika III jest automatycznie systemem wysokiego ryzyka. Zgodnie z art. 6 ust. 3 klasyfikacja odpada, jeśli system nie stwarza znaczącego ryzyka, na przykład dlatego, że wykonuje tylko wąsko określone zadanie proceduralne, poprawia wynik zakończonej wcześniej czynności człowieka, wykrywa wzorce podejmowania decyzji bez zastępowania oceny człowieka albo wykonuje zadanie przygotowawcze. Jeśli system dokonuje profilowania osób fizycznych, zawsze uznaje się go za system wysokiego ryzyka. Kto powołuje się na wyjątek, dokumentuje swoją ocenę przed wprowadzeniem do obrotu (art. 6 ust. 4) i rejestruje system (art. 49 ust. 2).
Większość obowiązków spoczywa na dostawcach: zarządzanie ryzykiem, jakość danych, dokumentacja techniczna, rejestrowanie zdarzeń, przejrzystość, nadzór ze strony człowieka, dokładność i solidność (art. 9 do 15), a ponadto ocena zgodności i rejestracja. Firmy, które AI wysokiego ryzyka jedynie stosują, są podmiotami stosującymi i mają własne obowiązki z art. 26: używać systemu zgodnie z instrukcją obsługi, powierzyć nadzór ze strony człowieka osobom o niezbędnych kompetencjach, monitorować działanie systemu, przechowywać rejestry zdarzeń oraz przed zastosowaniem w miejscu pracy poinformować pracowników i ich przedstawicieli (art. 26 ust. 7). Niektóre podmioty stosujące przeprowadzają dodatkowo ocenę skutków dla praw podstawowych (art. 27), na przykład podmioty publiczne oraz firmy, które stosują AI do oceny zdolności kredytowej albo do oceny ryzyka i ustalania cen w ubezpieczeniach na życie i zdrowotnych. Naruszenia kosztują do 15 mln € lub 3 % światowego rocznego obrotu (art. 99 ust. 4).
Do systemów wysokiego ryzyka, które zostały wprowadzone do obrotu lub oddane do użytku już przed rozpoczęciem stosowania tych obowiązków, rozporządzenie ma zastosowanie tylko wtedy, gdy ich projekt zostanie potem istotnie zmieniony. Systemy przeznaczone dla organów publicznych muszą w każdym przypadku zostać dostosowane do 2 sierpnia 2030 r. (art. 111 ust. 2).
Co obowiązuje przy ograniczonym ryzyku?
Dla AI, która wchodzi w interakcję z ludźmi lub generuje treści, od 2 sierpnia 2026 r. mają zastosowanie obowiązki przejrzystości z art. 50:
- Ust. 1, dostawcy: systemy, które rozmawiają lub piszą z ludźmi, są zaprojektowane tak, aby ludzie wiedzieli, że wchodzą w interakcję z AI, chyba że jest to oczywiste.
- Ust. 2, dostawcy: wygenerowane przez AI obrazy, filmy, nagrania dźwiękowe i teksty są oznakowane w formacie nadającym się do odczytu maszynowego. Dla systemów wprowadzonych do obrotu przed 2 sierpnia 2026 r. obowiązuje okres przejściowy do 2 grudnia 2026 r. (art. 111 ust. 4).
- Ust. 3, podmioty stosujące: kto stosuje rozpoznawanie emocji lub kategoryzację biometryczną, informuje osoby, których to dotyczy.
- Ust. 4, podmioty stosujące: treści deepfake oraz teksty AI, które mają informować społeczeństwo o sprawach leżących w interesie publicznym, ujawnia się jako wygenerowane przez AI; w przypadku tekstów obowiązek odpada, jeśli człowiek poddaje je kontroli redakcyjnej i ponosi za nie odpowiedzialność.
Typowe przypadki i to, jak może wyglądać taka informacja, wyjaśnia strona Obowiązek oznaczania AI według art. 50. Naruszenia również podlegają poziomowi do 15 mln € lub 3 % (art. 99 ust. 4).
Co obowiązuje przy minimalnym ryzyku?
Wszystkie pozostałe systemy AI wiążą się z minimalnym ryzykiem: nie dotyczą ich obowiązki z art. 5, 6 ani 50. Należy do nich wiele narzędzi w codziennej pracy biurowej, na przykład filtry antyspamowe, narzędzia do tłumaczenia i sprawdzania pisowni albo szkice tekstów, które pracownicy sprawdzają przed użyciem. Możliwe są dobrowolne kodeksy postępowania (art. 95). Jeden obowiązek pozostaje: środki na rzecz kompetencji w zakresie AI według art. 4, ponieważ nie zależy on od poziomu ryzyka. Jak udokumentować te środki, pokazuje strona o obowiązku kompetencji w zakresie AI. Dla art. 4 AI Act nie przewiduje odrębnej podstawy do nałożenia kary; więcej na stronie Kary.
Czy modele GPAI są osobną klasą ryzyka?
Niektóre zestawienia podają je jako piątą klasę. Prawnie rozdział V reguluje dostawców modeli AI ogólnego przeznaczenia, na przykład dużych modeli językowych stojących za chatbotami. Ich obowiązki mają zastosowanie od 2 sierpnia 2025 r.; dla modeli wprowadzonych do obrotu przed tym dniem dostawcy mają czas do 2 sierpnia 2027 r. (art. 111 ust. 3). Kary pieniężne Komisji na podstawie art. 101 grożą od 2 sierpnia 2026 r. Firma, która jedynie korzysta z chatbota opartego na takim modelu, nie jest dostawcą modelu. Dla jej zastosowania obowiązuje poziom właściwy dla konkretnego celu, a art. 4 obowiązuje zawsze.
Typowe zastosowania AI i ich klasyfikacja
Przykłady pokazują typową klasyfikację. Decydujący jest zawsze konkretny cel oraz Twoja rola jako dostawcy lub podmiotu stosującego.
| Zastosowanie | Poziom z reguły | Co powinna zrobić Twoja firma |
|---|---|---|
| ChatGPT lub Copilot do tekstów i wyszukiwania informacji w biurze | minimalne ryzyko dla Twojego zastosowania; model, który za nim stoi, reguluje rozdział V po stronie dostawcy | środki na rzecz kompetencji w zakresie AI (art. 4), zasady w polityce AI |
| Chatbot na stronie internetowej | ograniczone ryzyko (art. 50 ust. 1) | informacja, że odpowiada AI, jest obowiązkiem dostawcy (art. 50 ust. 1); jako podmiot stosujący zadbaj, aby się wyświetlała; kto zleca opracowanie bota pod własną nazwą, może sam być dostawcą |
| Wstępna selekcja aplikacji o pracę z użyciem AI | wysokie ryzyko (załącznik III pkt 4) | od 2 grudnia 2027 r. obowiązki podmiotu stosującego z art. 26: poinformować kandydatów (art. 26 ust. 11); przy stosowaniu wobec pracowników uprzednio poinformować ich przedstawicieli (art. 26 ust. 7) |
| Ocena zdolności kredytowej klientów indywidualnych | wysokie ryzyko (załącznik III pkt 5), z wyjątkiem wykrywania oszustw | obowiązki podmiotu stosującego z art. 26 oraz ocena skutków dla praw podstawowych (art. 27) |
| Rozpoznawanie emocji u pracowników | zakazane (art. 5 ust. 1 lit. f), z wyjątkiem względów medycznych lub względów bezpieczeństwa | nie stosować |
| Filtr antyspamowy | minimalne ryzyko | środki na rzecz kompetencji w zakresie AI (art. 4) |
| Generator obrazów do grafik i materiałów reklamowych | minimalne ryzyko; ograniczone ryzyko, gdy powstają treści deepfake | ujawniać obrazy, które wyglądają jak autentyczne ujęcia rzeczywistych osób, przedmiotów, miejsc lub wydarzeń (art. 50 ust. 4) |
| Oprogramowanie diagnostyczne AI w wyrobie medycznym | wysokie ryzyko (załącznik I), jeśli zgodność musi ocenić strona trzecia | obowiązki dostawcy od 2 sierpnia 2028 r.; jako podmiot stosujący obowiązki z art. 26 |
Jak określić klasę ryzyka: cztery pytania
Dla każdego systemu AI w firmie przejdź kolejno przez te pytania. Najlepszym punktem wyjścia jest lista wszystkich używanych narzędzi wraz z ich celem.
- Czy cel jest objęty zakazem z art. 5? Wtedy zastosowanie jest niedozwolone, niezależnie od wszystkich dalszych pytań.
- Czy system jest częścią produktu objętego załącznikiem I albo jest stosowany w obszarze z załącznika III? Wtedy z reguły jest to AI wysokiego ryzyka; przy załączniku III sprawdź wyjątek z art. 6 ust. 3.
- Czy system rozmawia z ludźmi albo generuje obrazy, filmy, dźwięk lub teksty? Wtedy dodatkowo mają zastosowanie obowiązki przejrzystości z art. 50.
- Jaką rolę pełni Twoja firma? Kto opracowuje system lub oferuje go pod własną nazwą, jest dostawcą; kto wykorzystuje go zawodowo, jest podmiotem stosującym. Kto stosuje system AI, także system AI ogólnego przeznaczenia taki jak ChatGPT, do celu z załącznika III, może na podstawie art. 25 ust. 1 lit. c sam stać się dostawcą systemu wysokiego ryzyka. Od tego zależą konkretne obowiązki.
Jeśli żadne z pierwszych trzech pytań nie ma zastosowania, mamy do czynienia z minimalnym ryzykiem. Terminy dla wszystkich poziomów znajdziesz w kalendarzu terminów EU AI Act.
Często zadawane pytania o klasy ryzyka
Ile klas ryzyka przewiduje EU AI Act?
Powszechnie przyjmuje się podział na cztery poziomy: ryzyko niedopuszczalne (zakazane), wysokie ryzyko, ograniczone ryzyko i minimalne ryzyko. Niektóre zestawienia liczą modele AI ogólnego przeznaczenia (GPAI) jako piątą klasę; rozporządzenie reguluje je w osobnym rozdziale. Samo rozporządzenie nie używa pojęcia „klasa ryzyka”.
Do jakiej klasy ryzyka należy ChatGPT?
To zależy od zastosowania, a nie od narzędzia. Model językowy stojący za ChatGPT jest modelem AI ogólnego przeznaczenia; obowiązki z tym związane spoczywają na dostawcy modelu (rozdział V). Jeśli Twoja firma korzysta z ChatGPT do tekstów lub wyszukiwania informacji, jest to z reguły minimalne ryzyko. Jeśli używasz go na przykład do wstępnej selekcji aplikacji o pracę, zastosowanie może podlegać załącznikowi III, ze znacznie surowszymi obowiązkami. Kto stosuje system AI, także system AI ogólnego przeznaczenia taki jak ChatGPT, do celu z załącznika III, może przy tym na podstawie art. 25 ust. 1 lit. c sam stać się dostawcą systemu wysokiego ryzyka. Art. 4 obowiązuje w każdym przypadku.
Czy chatbot to AI wysokiego ryzyka?
Z reguły nie. Chatbot do obsługi zapytań klientów podlega obowiązkom przejrzystości z art. 50 ust. 1: ludzie muszą wiedzieć, że rozmawiają z AI, chyba że jest to oczywiste. AI wysokiego ryzyka staje się dopiero wtedy, gdy jest stosowany w obszarze z załącznika III, na przykład przy decyzjach o kandydatach do pracy lub o kredytach. Więcej na stronie Obowiązek oznaczania AI według art. 50.
Kto klasyfikuje system AI?
Rozporządzenie nie przewiduje urzędowej klasyfikacji. Dostawca sam klasyfikuje swój system; jeśli uznaje, że system z załącznika III zgodnie z art. 6 ust. 3 nie jest systemem wysokiego ryzyka, dokumentuje to przed wprowadzeniem do obrotu i rejestruje system (art. 6 ust. 4, art. 49 ust. 2). Podmioty stosujące sprawdzają, czy ich własny cel zastosowania mieści się w obszarze z załącznika III. Klasyfikację może sprawdzić nadzór rynku (art. 80); właściwe są organy nadzoru rynku wyznaczone przez każde państwo członkowskie (art. 70).
Czy obowiązek kompetencji w zakresie AI dotyczy też minimalnego ryzyka?
Tak. Art. 4 nie jest powiązany z poziomem ryzyka: dostawcy i podmioty stosujące podejmują środki, aby wspierać kompetencje w zakresie AI osób, które w ich imieniu pracują z AI, także wtedy, gdy w użyciu są tylko proste narzędzia. Co to oznacza w praktyce, wyjaśnia strona Obowiązek kompetencji w zakresie AI według art. 4.
Od kiedy obowiązują obowiązki dla AI wysokiego ryzyka?
Dla AI w obszarach z załącznika III od 2 grudnia 2027 r., dla AI w produktach objętych załącznikiem I od 2 sierpnia 2028 r. Digital Omnibus dla AI (rozporządzenie (UE) 2026/1744) przesunął te terminy; wcześniej przewidziano 2 sierpnia 2026 r. i 2 sierpnia 2027 r. Dla systemów, które zostały wprowadzone do obrotu lub oddane do użytku już wcześniej, obowiązki mają zastosowanie tylko po istotnej zmianie ich projektu; systemy przeznaczone dla organów publicznych muszą zostać dostosowane do 2 sierpnia 2030 r. (art. 111 ust. 2). Wszystkie terminy znajdziesz w kalendarzu terminów.
Przeszkol zespół teraz EU AI Act w skrócie
Uwaga: ten przegląd ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Źródło: rozporządzenie (UE) 2024/1689 w brzmieniu zmienionym rozporządzeniem (UE) 2026/1744, EUR-Lex.