De verplichting tot AI-geletterdheid volgens art. 4 EU AI Act
Ja, voor maatregelen: sinds 2 februari 2025 moeten bedrijven die aanbieders of gebruiksverantwoordelijken van AI-systemen zijn, maatregelen nemen voor de AI-geletterdheid van hun personeel. Art. 4 schrijft geen bepaalde trainingsvorm voor.
Sinds 27 juli 2026 vereist art. 4 dat aanbieders en gebruiksverantwoordelijken maatregelen nemen om de ontwikkeling van de AI-geletterdheid van hun personeel te ondersteunen. Een bepaald competentieniveau hoeven zij niet te waarborgen. Tot 26 juli 2026 hield de verplichting in dat zij er naar beste vermogen voor moesten zorgen dat het personeel over een toereikend niveau van AI-geletterdheid beschikt.
Is er een AI-trainingsplicht?
Art. 4 vereist maatregelen voor AI-geletterdheid, maar geen bepaalde trainingsvorm en geen gewaarborgd competentieniveau. De tekst van lid 1 in de thans geldende versie:
„Aanbieders en gebruiksverantwoordelijken van AI-systemen nemen maatregelen om de ontwikkeling van AI-geletterdheid van hun personeel en andere personen die namens hen AI-systemen exploiteren en gebruiken, te ondersteunen, en houden daarbij rekening met hun technische kennis, ervaring, onderwijs en opleiding en de context waarin de AI-systemen zullen worden gebruikt, evenals met de personen of groepen personen ten aanzien van wie de AI-systemen zullen worden gebruikt. Deze verplichting houdt niet in dat aanbieders of gebruiksverantwoordelijken een bepaald niveau van AI-geletterdheid moeten waarborgen voor personen.”
Bron: art. 4, lid 1, Verordening (EU) 2024/1689 zoals gewijzigd bij Verordening (EU) 2026/1744, EUR-Lex
Artikel 4 van de EU AI Act noemt dus criteria, maar geen leerplan: er moet rekening worden gehouden met de technische kennis, de ervaring en de opleiding van de betrokken personen, de context waarin het AI-systeem wordt gebruikt en de groepen personen ten aanzien van wie het wordt gebruikt. Vaak is sprake van een „AI-trainingsplicht”. Een training schrijft art. 4 niet uitdrukkelijk voor; zij is wel een eenvoudige maatregel die alle betrokkenen bereikt.
Wat is er veranderd op 27 juli 2026?
Op 27 juli 2026 is Verordening (EU) 2026/1744 (Digital Omnibus) in werking getreden en is artikel 4 opnieuw geformuleerd. Tot dan toe moesten aanbieders en gebruiksverantwoordelijken maatregelen nemen om er naar beste vermogen voor te zorgen dat hun personeel over een toereikend niveau van AI-geletterdheid beschikt. Sinds de nieuwe tekst nemen zij maatregelen om de ontwikkeling van de AI-geletterdheid te ondersteunen, en er hoeft uitdrukkelijk geen bepaald niveau te worden gewaarborgd. Daarnaast moeten de Commissie en de lidstaten bedrijven, met name kmo's, bij de uitvoering ondersteunen. De verplichting blijft bestaan, maar de inhoud ervan is opnieuw geformuleerd: zij geldt sinds 2 februari 2025, en sinds 27 juli 2026 in de nieuwe versie.
Sinds wanneer geldt de verplichting?
Artikel 4 geldt sinds 2 februari 2025, de eerste toepassingsdatum van de EU AI Act, waarop naast het verbod op bepaalde AI-praktijken ook de verplichting tot AI-geletterdheid rechtstreeks van toepassing werd. Sinds 27 juli 2026 geldt het in de nieuwe versie. Bedrijven die tot nog toe geen maatregelen hebben genomen, doen er goed aan daar zo snel mogelijk mee te beginnen. Alle verdere data, zoals de verplichtingen voor AI met hoog risico vanaf 2 december 2027 (bijlage III) resp. 2 augustus 2028 (bijlage I), zijn samengevat op de termijnenpagina.
Voor wie geldt de verplichting?
Artikel 4 geldt voor aanbieders en gebruiksverantwoordelijken van AI-systemen, dus voor de twee hoofdgroepen die de EU AI Act onderscheidt:
Aanbieders
Wie een AI-systeem ontwikkelt of laat ontwikkelen en het onder eigen naam of merk in de handel brengt of in gebruik stelt (art. 3, punt 3).
Gebruiksverantwoordelijken
Wie een AI-systeem onder eigen verantwoordelijkheid gebruikt, behalve bij zuiver persoonlijk, niet-beroepsmatig gebruik (art. 3, punt 4). Dat is in de regel het bedrijf, niet de individuele gebruiker.
Alle bedrijfsgroottes
Of het nu een groot concern, een kmo of een start-up is: art. 4 kent geen minimumgrootte. Uitzonderingen op het toepassingsgebied regelt art. 2, bijvoorbeeld voor nationale veiligheid, uitsluitend onderzoek en ontwikkeling of zuiver persoonlijk gebruik.
Elke risicoklasse
Ook het gebruik van eenvoudige AI-tools — bijv. voor tekstcreatie of beeldbewerking — verplicht tot het treffen van maatregelen ter bevordering van AI-geletterdheid.
Ook wie AI alleen gebruikt en niet ontwikkelt, valt als gebruiksverantwoordelijke onder art. 4 (art. 3, punt 4, en art. 4). Gebruiksverantwoordelijke is het bedrijf dat AI-systemen onder eigen verantwoordelijkheid inzet; de maatregelen zijn gericht op de personen die namens dat bedrijf met die systemen werken. Meer over de rollen en de risicogebaseerde aanpak van de verordening staat op de pagina EU AI Act in het kort.
Wat betekent AI-geletterdheid concreet?
Art. 3, punt 56, definieert AI-geletterdheid als „vaardigheden, kennis en begrip die aanbieders, gebruiksverantwoordelijken en betrokken personen, rekening houdend met hun respectieve rechten en plichten in het kader van deze verordening, in staat stellen geïnformeerd AI-systemen in te zetten en zich bewuster te worden van de kansen en risico's van AI en de mogelijke schade die zij kan veroorzaken”. In de praktijk betekent dat dat medewerkers — passend bij hun rol — moeten begrijpen:
- hoe AI-systemen in principe werken, waar hun grenzen liggen en waarom ze fouten kunnen maken;
- welke kansen en risico's verbonden zijn aan het concrete gebruik, zoals vooroordelen, zogeheten “hallucinaties” of privacyproblemen;
- hoe AI-resultaten kritisch worden beoordeeld, bevraagd en zo nodig gecorrigeerd;
- welke juridische en ethische kaders — met name de EU AI Act — voor de eigen dagelijkse werkzaamheden gelden.
Uit de praktijk: competentie is geen eenmalige toestand, nieuwe AI-hulpmiddelen vragen om nieuwe inschattingen. Het is zinvol trainingen regelmatig te herhalen en bij te werken; een vaste termijn daarvoor noemt art. 4 niet.
Hoe voldoen bedrijven aan de verplichting?
Bedrijven voldoen aan de verplichting met maatregelen die rekening houden met kennis, ervaring, opleiding en gebruikscontext van de betrokkenen; een bepaald formaat schrijft art. 4 niet voor. Documentatie noemt artikel 4 niet uitdrukkelijk, maar het is de eenvoudigste manier om genomen maatregelen later inzichtelijk te kunnen toelichten. Een eenvoudige maatregel is een gedocumenteerde training met kennistoets en individueel certificaat. De AI-Konform-training behandelt in vier lessen de relevante themagebieden: Inleiding tot de EU AI Act, Risicoklassen, Verplichtingen & AI-geletterdheid en AI-basiskennis. Het formaat is compact gehouden op 30 tot 60 minuten per persoon, zodat ook grote teams de training zonder langdurige uitval kunnen afronden. Na de afsluitende quiz ontvangen deelnemers een persoonsgebonden certificaat; het bedrijf ontvangt automatisch een auditrapport (CSV/PDF, ook voor Vanta en ISO 27001-audits) en een compliancescore als bewijs van de genomen maatregelen voor auditors en autoriteiten.
- AI-gebruik in het bedrijf in kaart brengen en relevante functies identificeren.
- Medewerkers passend bij rol en gebruikscontext trainen: een basistraining voor iedereen, aangevuld met een introductie in de daadwerkelijk gebruikte systemen, telkens in hun voorkeurstaal.
- Deelname, testresultaat en certificaat verifieerbaar archiveren.
Wat er achter de term “AI-rijbewijs” zit, legt onze gids AI-rijbewijs uit.
Bewijs van AI-geletterdheid: wat kunt u het beste documenteren?
Een formeel bewijs van AI-geletterdheid schrijft art. 4 niet voor. Vraagt een autoriteit ernaar, dan zou u wel moeten kunnen toelichten welke maatregelen u hebt genomen. Een beknopte documentatie bevat:
- welke AI-systemen in gebruik zijn en welke functies ermee werken,
- welke maatregelen u hebt genomen, zoals een training, een instructie over concrete tools of een AI-beleid, telkens met datum en inhoud,
- wie heeft deelgenomen en met welk resultaat, bijvoorbeeld in een quiz,
- wanneer u de maatregelen opfrist, bijvoorbeeld als er nieuwe AI-tools bijkomen,
- wie in het bedrijf hiervoor verantwoordelijk is.
De Europese Commissie publiceert op haar centrale informatieplatform praktijkvoorbeelden van hoe bedrijven aan de verplichting voldoen (art. 4, lid 2).
Wat zijn de gevolgen bij overtreding?
Voor artikel 4 kent de EU AI Act geen eigen boetebepaling: art. 99, leden 3 tot en met 5, noemen art. 4 niet. Die boetenniveaus (tot 35 mln € of 7 % voor verboden praktijken op grond van artikel 5, tot 15 mln € of 3 % voor bepaalde andere verplichtingen) betreffen andere overtredingen. De sancties voor overtredingen van artikel 4 leggen de lidstaten vast (art. 99, lid 1); dat kunnen geldboetes, waarschuwingen of niet-geldelijke maatregelen zijn. Indirect kan AI-geletterdheid bij andere verplichtingen een rol spelen, bijvoorbeeld bij art. 26, lid 2: het menselijk toezicht op AI met hoog risico mag alleen worden toevertrouwd aan personen met de nodige competentie, opleiding en bevoegdheid (vanaf december 2027 resp. augustus 2028). Los van sancties blijft het bevorderen van AI-geletterdheid een strategische taak. Alle boetenniveaus en de bijbehorende overtredingen worden toegelicht op de boetenpagina.
Toezicht in Nederland. Op 20 april 2026 stelde het kabinet voor dat bestaande sectorale toezichthouders toezicht houden op AI binnen hun eigen domein en dat de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) toezichthouder wordt waar nog geen duidelijke toezichthouder is. Volgens het bericht van de rijksoverheid krijgen de AP en de Rijksinspectie Digitale Infrastructuur (RDI) een coördinerende rol; het voorstel stond tot en met 1 juni 2026 in internetconsultatie. Ook de RDI zelf schrijft dat zij en de AP het toezicht op de AI-verordening coördineren. Welke toezichthouder specifiek toeziet op artikel 4, noemen deze bronnen niet. Controleer de actuele stand bij de AP en de RDI.
Veelgestelde vragen over de verplichting tot AI-geletterdheid
Is er een trainingsplicht volgens de AI Act?
Niet uitdrukkelijk. Art. 4 vereist maatregelen ter bevordering van AI-geletterdheid, maar schrijft geen formaat voor, ook geen training en geen certificaat. Een gedocumenteerde training is een eenvoudige maatregel, omdat zij alle betrokkenen bereikt en deelname en resultaat vastlegt. Hoe dat met AI-Konform verloopt, laat de pagina EU AI Act-training zien.
Is er een verplichte AI-training?
Nee. De EU AI Act schrijft geen verplichte training met vaste inhoud, omvang of afsluiting voor. Art. 4 vereist maatregelen die rekening houden met kennis, ervaring, opleiding en gebruikscontext van de betrokkenen; welke dat zijn, bepaalt het bedrijf zelf.
Moeten medewerkers worden opgeleid tot AI-experts?
Nee. Artikel 4 vereist maatregelen ter bevordering van AI-geletterdheid die rekening houden met rol, voorkennis en het gebruikte AI-systeem. Een bepaald niveau hoeft niet te worden gewaarborgd. Een medewerker die af en toe een AI-tekstassistent gebruikt, hoeft geen diepgaande technische kennis te hebben. Doorslaggevend is dat hij of zij de grenzen van de tool kent, resultaten kritisch beoordeelt en weet waar de juridische kaders liggen. Een compacte training met kennistoets en individueel certificaat is een eenvoudige, goed te documenteren maatregel op grond van artikel 4.
Geldt de verplichting ook als we AI slechts incidenteel gebruiken?
Ja. Art. 4 noemt geen minimale gebruiksfrequentie. Zet uw bedrijf een AI-systeem onder eigen verantwoordelijkheid in, dan is het gebruiksverantwoordelijke (art. 3, punt 4) en neemt het maatregelen voor de personen die ermee werken, ook als zij dat maar incidenteel doen. Meer antwoorden op veelgestelde vragen over de EU AI Act, termijnen en de training vindt u op onze FAQ-pagina.
Heb ik een bewijs van AI-geletterdheid nodig?
Nee. Art. 4 vereist geen formeel bewijs, geen certificaat en geen officiële certificering. Wie de AI-geletterdheid volgens art. 4 wil aantonen, documenteert de genomen maatregelen: wie wanneer waaraan heeft deelgenomen. Precies dat leggen het deelnamecertificaat per persoon en het auditrapport van AI-Konform vast. Meer op de pagina EU AI Act-training.
Bestaat er een officieel certificaat voor AI-geletterdheid?
Nee. Art. 4 voorziet niet in een officieel certificaat of een verplichte certificering van AI-geletterdheid. Certificaten van opleidingsaanbieders, ook het deelnamecertificaat van AI-Konform, leggen een genomen maatregel vast; een officiële verklaring zijn ze niet.
Wie controleert de AI-geletterdheid?
Elke EU-lidstaat wijst nationale markttoezichtautoriteiten aan die toezien op de naleving van de EU AI Act (art. 70). De sancties voor overtredingen van art. 4 worden door de lidstaten vastgesteld (art. 99, lid 1). Vraagt een autoriteit ernaar, dan laten uw gedocumenteerde maatregelen zien wat u hebt gedaan. Meer over wie bevoegd is op de pagina Boetes.
Uw team nu trainen Training ontdekken
Informatie, geen juridisch advies.